एनिमल फार्म

Prof. Tushar Bhuse, Asst. Professor, Baburaoji Gholap College, Sangvi, Pune
जॉर्ज ऑरवेल यांची “एनिमल फार्म” ही कादंबरी राजकीय व्यंग(political satire) म्हणून प्रसिद्ध आहे. यात रशियन क्रांतीनंतर रशियात झालेल्या घडामोडींवर कटाक्ष टाकण्यात आला आहे. जनावरांच्या भाषेत सांगितली जाणारी ही कहाणी, मानवी स्वभावातील दोष आणि राजकारणातील गडबड यांचे चित्रीकरण करून वाचकांना विचार करण्यास भाग पाडते. कथा अशी सुरू होते की, मिस्टर जोन्स नावाच्या एका शेतकऱ्याच्या शेतावर जनावरे अत्याचार सहन करत असतात. एक दिवशी, बुद्धिमान डुक्कर, स्नोबॉल आणि नेपोलियन यांनी जनावरांना एकत्र करून त्यांना क्रांती करण्याचे आवाहन करतो. त्यांनी “जनावरांचे सात तत्वे” घोषित केली, जी सर्व जनावरांना समान अधिकार देण्याची हमी देते.
शेतकऱ्याला हाकलून लावल्यानंतर जनावरे स्वतंत्र होतात. सुरुवातीला सर्व काही चांगलेच चालते. जनावरे मेहनतीने काम करतात आणि शेतावर विकास करतात. मात्र, लवकरच स्नोबॉल आणि नेपोलियन या दोन डुक्कर नेत्यांमध्ये सत्ता संघर्ष सुरू होतो. नेपोलियन कुत्र्यांच्या मदतीने स्नोबॉलला फार्मवरून हाकलून लावतो.
त्यानंतर नेपोलियन एकेरी सत्ता हाती घेतो. तो जनावरांचे सात तत्वे बदलू लागतो. “सर्व जनावर समान आहेत, परंतु काही जनावर अधिक समान आहेत” (‘All animals are equal but some animals are more equal than others’) असे तो प्रतिपादन करू लागतो. तो आता मात्र स्वतःसाठी विशेषाधिकार घेऊ लागतो आणि इतर जनावरांच्या हक्काकडे दुर्लक्षित करू लागतो. काही कलावधीत शेतावरील कुत्रे त्याचे गुप्तचर बनतात आणि त्याला विरोध करणाऱ्या जनावरांना शिक्षा दिली जाते.
नेपोलियनने आता मानवांशी व्यापार करण्यास सुरुवात केली. सुरुवातीला त्याने म्हटले होते की, मानवांशी कोणताही व्यवहार करणार नाही. मात्र, सत्तेच्या लोभामुळे त्याने मानवांशी करार केला आणि त्यांच्याशी व्यापार करून स्वतःचे जीवन सुखकर केले.
अशा प्रकारे, क्रांतीनंतर जनावरांची परिस्थिती पूर्वीपेक्षाही वाईट होते. ते पुन्हा एकदा शोषणाला बळी पडतात. नेपोलियन सत्तावादी बनतो आणि जनावरांच्या मूलभूत हक्कांची पायमल्ली करताना दिसतो.
“एनिमल फार्म” ही कादंबरी राजकीय सत्ता मिळवण्यासाठी नेते कसे कटकारस्थान रचतात, कसे सत्तेचा दुरुपयोग करतात आणि कसे जनतेला गुलाम बनवतात ह्याचे चित्रण करते. तसेच, क्रांतीच्या आदर्शांचे पाईक कसे भ्रष्ट होऊ शकतात हेही या कादंबरीतून स्पष्ट होते.या कादंबरीची भाषा सोपी असली तरी ती विचारप्रवर्तक आहे. ती वाचकांना राजकारण आणि सत्ताकारण या विषयांवर गंभीर विचार करण्यास प्रवृत्त करते. “एनिमल फार्म” ही केवळ एक कादंबरी नव्हे तर एक महत्वपूर्ण डाव्या कम्यूनिस्ट विचारधारेवर केलेली टीका आजही बर्याकच राजवटीना लागू पडते आहे हे विशेष.
समारोप:
“एनिमल फार्म” ही प्रत्येकाने वाचावी अशी कादंबरी आहे. ती वाचल्यानंतर आपण आपल्या आजूबाजूच्या जगाला वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहू लागतो. ही कादंबरी आपल्याला जागरूक नागरिक बनण्यास प्रेरणा देते.